شرط ها

هر اسکریپتی که بخواهد فراتر از یک دنباله‌ی خطی از دستورات عمل کند، به ساختارهای شرطی نیاز دارد. Bash ابزارهای متنوعی برای آزمودن شرایط، مقایسه‌ی رشته‌ها و اعداد، بررسی وضعیت فایل‌ها، و ترکیب چند شرط در اختیار قرار می‌دهد. در این درس، تمام این ابزارها را با جزئیات کامل پوشش می‌دهیم.

دستور test، پرانتزهای [ ] و [[ ]]

در Bash، شرط‌ها در هسته‌ی خود از دستور test مشتق شده‌اند. این دستور یک عبارت را ارزیابی می‌کند و در صورت درستی، کد خروج 0 (موفقیت) و در غیر این صورت 1 (شکست) برمی‌گرداند.

سه روش برای نوشتن شرط در Bash وجود دارد:

چرا [[ ]] بر [ ] ارجحیت دارد؟

• در [[ ]]، تقسیم کلمه (word splitting) و گلوبینگ (globbing) انجام نمی‌شود، بنابراین نیازی به گیومه‌گذاری متغیرها نیست (اگرچه همچنان توصیه می‌شود).

• از عملگرهای &&، ||، < و > به‌عنوان عملگر منطقی و مقایسه‌ای درون خود شرط پشتیبانی می‌کند (در [ ] باید از -a، -o یا استفاده‌ی جداگانه استفاده کرد).

• از الگوی گلوبینگ (مثل *.txt) و عبارات منظم (با =~) پشتیبانی می‌کند.

ساختارهای شرطی: if، elif و else

ساختار پایه‌ی شرطی در Bash به این شکل است:

if [[ condition ]]; then
    # در صورت درستی شرط
elif [[ another_condition ]]; then
    # در صورت درستی شرط دوم
else
    # در صورت نادرستی تمام شرایط
fi

نکات سینتکسی حیاتی:

• if و elif و else و fi همگی کلمات کلیدی هستند.

• نقطه‌ویرگول (;) قبل از then ضروری است، مگر اینکه then را در خط بعدی بنویسید.

• fi نشان‌دهنده‌ی پایان بلوک شرطی است.

#!/bin/bash

age=18

if [[ $age -ge 18 ]]; then
    echo "شما بزرگسال هستید."
elif [[ $age -gt 12 ]]; then
    echo "شما نوجوان هستید."
else
    echo "شما کودک هستید."
fi

ساختار case

وقتی می‌خواهید یک متغیر را با الگوهای متعدد مقایسه کنید، case جایگزین تمیزتری برای زنجیره‌های طولانی elif است. سینتکس آن بر اساس تطبیق الگوی (pattern matching) کار می‌کند و از کاراکترهای wildcard مانند * و ? پشتیبانی می‌کند.

case $variable in
    pattern1)
        commands
        ;;
    pattern2|pattern3)
        commands
        ;;
    *)
        default_commands
        ;;
esac

• هر شاخه با دو نقطه‌ویرگول (;;) خاتمه می‌یابد که نشان‌دهنده‌ی پایان آن بلوک است.

• *) معادل else عمل می‌کند و همه‌ی حالت‌های دیگر را پوشش می‌دهد.

• می‌توان چند الگو را با | (OR) ترکیب کرد.

مثال عملی:

#!/bin/bash

read -p "یک نام از اعضای تیم وارد کنید: " name

case $name in
    "Ali"|"Reza")
        echo "عضو تیم توسعه است."
        ;;
    "Sara"|"Neda")
        echo "عضو تیم طراحی است."
        ;;
    "Hassan")
        echo "مدیر پروژه است."
        ;;
    *)
        echo "این فرد در لیست اعضا نیست."
        ;;
esac

مثال کاربردی‌تر با wildcard:

#!/bin/bash

read -p "نام فایل را وارد کنید: " filename

case $filename in
    *.txt|*.md)
        echo "یک فایل متنی است."
        ;;
    *.jpg|*.png|*.gif)
        echo "یک فایل تصویری است."
        ;;
    *.sh)
        echo "یک اسکریپت Bash است."
        ;;
    *)
        echo "نوع فایل ناشناخته است."
        ;;
esac

آزمون‌های رشته‌ای (String Tests)

برای مقایسه و بررسی رشته‌ها در [[ ]] از عملگرهای زیر استفاده می‌شود:

مثال‌های عملی:

#!/bin/bash

str1="hello"
str2="world"
empty=""

# بررسی برابری
if [[ "$str1" == "hello" ]]; then
    echo "str1 برابر با hello است."
fi

# بررسی خالی بودن
if [[ -z "$empty" ]]; then
    echo "متغیر empty خالی است."
fi

# بررسی غیرخالی بودن
if [[ -n "$str2" ]]; then
    echo "str2 خالی نیست."
fi

# مقایسه‌ی الفبایی
if [[ "apple" < "banana" ]]; then
    echo "apple از banana کوچک‌تر است."
fi

عبارات منظم با =~:

#!/bin/bash

email="user@example.com"
if [[ "$email" =~ ^[a-zA-Z0-9._%+-]+@[a-zA-Z0-9.-]+\.[a-zA-Z]{2,}$ ]]; then
    echo "ایمیل معتبر است."
fi

در [[ ]]، اگر سمت راست عملگر == را بدون گیومه بنویسید، به‌عنوان الگوی گلوبینگ (wildcard) تفسیر می‌شود. مثلاً [[ $file == *.txt ]] بررسی می‌کند که آیا $file به .txt ختم می‌شود یا خیر.

آزمون‌های عددی (Numeric Tests)

برای مقایسه‌ی اعداد صحیح، دو روش اصلی وجود دارد:

روش اول: استفاده از عملگرهای (( ... )) (روش ترجیحی و خواناتر)

درون (( ))، از عملگرهای معمول ریاضی استفاده می‌شود: >, <, >=, <=, ==, !=.

#!/bin/bash

a=10
b=20

if (( a > b )); then
    echo "a بزرگتر است."
elif (( a < b )); then
    echo "b بزرگتر است."
else
    echo "a و b برابرند."
fi

روش دوم: استفاده از پرانتز یا test با فلگ‌های مخصوص

در [ ] یا [[ ]] برای اعداد از این عملگرها استفاده می‌شود:

#!/bin/bash

score=85

if [[ $score -ge 90 ]]; then
    grade="A"
elif [[ $score -ge 80 ]]; then
    grade="B"
elif [[ $score -ge 70 ]]; then
    grade="C"
else
    grade="F"
fi

echo "نمره: $grade"

نکته‌ی مهم: (( )) از اعداد اعشاری (float) پشتیبانی نمی‌کند. برای محاسبات اعشاری باید از ابزارهایی مثل bc یا awk استفاده کنید.

آزمون‌های فایل (File Tests)

Bash مجموعه‌ی کاملی از عملگرها برای بررسی ویژگی‌های فایل‌ها و دایرکتوری‌ها ارائه می‌دهد. این آزمون‌ها در [ ] و [[ ]] به یک شکل کار می‌کنند.

مثال عملی جامع:

#!/bin/bash

file="/var/log/syslog"

if [[ ! -e "$file" ]]; then
    echo "خطا: فایل وجود ندارد!"
    exit 1
elif [[ -f "$file" && -s "$file" ]]; then
    echo "فایل موجود است و خالی نیست."
elif [[ -f "$file" && ! -s "$file" ]]; then
    echo "فایل موجود است اما خالی است."
fi

if [[ -r "$file" && -w "$file" ]]; then
    echo "شما دسترسی خواندن و نوشتن به این فایل دارید."
elif [[ -r "$file" && ! -w "$file" ]]; then
    echo "شما فقط دسترسی خواندن دارید."
fi

عملگرهای منطقی (Logical Operators)

برای ترکیب چند شرط از عملگرهای منطقی استفاده می‌شود. رفتار این عملگرها بسته به این‌که درون [[ ]] باشند یا بین چند دستور، تفاوت دارد.

درون [[ ]]

#!/bin/bash

age=25
name="Ali"

if [[ $age -gt 18 && "$name" == "Ali" ]]; then
    echo "Ali بزرگسال است."
fi

if [[ $age -lt 18 || $age -gt 60 ]]; then
    echo "مشمول تخفیف ویژه است."
fi

if [[ ! -f "config.txt" ]]; then
    echo "فایل config.txt وجود ندارد!"
fi

بین دستورات (در سطح شل)

وقتی از پرانتزهای تکی [ ] استفاده می‌کنید یا می‌خواهید چند دستور مستقل را شرطی کنید، از && و || در سطح شل استفاده می‌شود:

# اجرای دستور دوم فقط در صورت موفقیت دستور اول
mkdir new_dir && cd new_dir

# اجرای دستور دوم فقط در صورت شکست دستور اول
command1 || echo "command1 با خطا مواجه شد"

# ترکیب با پرانتزهای تکی (روش قدیمی)
if [ -f file1.txt ] && [ -f file2.txt ]; then
    echo "هر دو فایل وجود دارند."
fi

در [[ ]]، عملگرهای && و || درون خود پرانتز تفسیر می‌شوند و تقدم (precedence) مشخصی دارند. برای شفافیت، از پرانتزهای اضافی استفاده کنید:

 

if [[ ($age -gt 18 && "$city" == "Tehran") || "$role" == "admin" ]]; then
    echo "دسترسی تایید شد."
fi

کپی

جمع‌بندی نهایی: انتخاب ابزار مناسب